Toon alles (2)
Edwin Venema

U was toch nauw betrokken bij de Goldschmeding Foundation met dat grote tweegesprek tussen u en Frits Goldschmeding met de lancering van de Foundation in het FD. Wat was de reden van uw vertrek?
 
RvZ: ‘De officiële reden is dat ik het te druk had met andere dingen en we de structuur zouden gaan veranderen, maar eerlijk gezegd denk ik niet dat we met de Goldschmeding Foundation de wereld gaan verbeteren. Het is jammer dat de oude grondlegger van Randstad als ziener er niet meer de geestkracht voor heeft. Dat mag ook op deze leeftijd en hij verdient ook zijn rust om de wereld om hem heen geleidelijk aan kleiner te laten worden. Het gevolg is wel dat adviseurs van de oude, lineaire economie andere adviseurs van die oude Nyenrode-economie niet alleen de projecten gunnen, maar ook de richting laten bepalen. Een zelfverklaarde filantropiespecialist die het European Center For Strategic Philanthropy, niet gehinderd door enige kennis of ervaring, daarvoor vakkundig ter ziele had laten gaan, met daarboven andere blanke mannen van een bepaalde leeftijd die met de uitwassen van de lineaire economie financieel onafhankelijk zijn geworden. Juist zij moeten nu op de bres gaan springen voor de ‘circulaire economie’ en spelen aan een private equity-vriendje de bal toe om iets te doen met ‘circular economy’. 
De belangrijkste les die ik geleerd heb, is dat je met oude bedrijfskundekennis niet zomaar even met quick wins en low hanging fruits complexe maatschappelijke uitdagingen te lijf kan gaan. Het verschil tussen een ‘business case’ en een ‘society case’ wordt niet gepakt door de witte mannen van een bepaalde leeftijd. Ook niet zo verwonderlijk. Elke Bildung ontbreekt in die uitsluitend door de linkerhersenhelft gevormde breinen. Jaap Winter (lid RvC Randstad Holding en hoogleraar bedrijfsrecht, red.) is daar nog het verbeeldende licht in een donker geworden omgeving rondom Frits Goldschmeding.’
 
Frits Goldschmeding heeft u wel geholpen met De Nieuwe Poort…
 
RvZ: ‘Zeker, ik ben hem voor altijd dankbaar voor het vertrouwen dat hij gaf. Samen met meneer Brenninkmeijer. Zij hebben De Nieuwe Poort mede in de benen geholpen. Het kleine startkapitaal heeft denk ik ook gewerkt zoals Frits het destijds zelf zag. Dit was al in zijn nadagen, maar nog vóór de lancering van zijn grote Foundation, waar toch een dynamiek is ontstaan die veel te economisch-politiek is geworden. Voor mij, en ik weet ook voor meneer Goldschmeding. Ik denk en hoop dat het hem nu ook gelukkig gewoon maar over zijn hoofd heen gaat. En het zit hem, lees De Prooi (de bestseller van Jeroen Smit over het ontstaan en de ondergang van de fusiebank ABN AMRO, red.) en alle aanverwante literatuur, in het gebrek aan diversiteit in het bedrijfskundig eendimensionale leiderschap. Een beetje politiek hoort erbij, maar het schiet zijn initiële doel ver voorbij. Inmiddels heeft De Nieuwe Poort hier de zaak drijvende vanaf jaar één met eigen omzet en zijn we ook naar Rotterdam gegaan en hebben we een vestiging in Valencia geopend. Maar straks ook in Athene, Rome, Dubrovnik, Göteborg, Normandië… in zeven vette havensteden in Europa brengen we commercieel en ideëel op Europees niveau, filosofisch-waardegedreven mensen bij elkaar. ‘The New Port’, de nieuwe haven, huizen voor ontmoeting en inspiratie, op zoek naar de ankers van onze beschaving. Vrijheid, gelijkheid, maar bovenal: broederschap.’
 
U en co-auteur Sander Schimmelpenninck winden zich hevig op over de ‘stuitende arrogantie’ van de meritocratische elite als het over filantropie gaat. Met name over filantropie van bedrijven: die schijnt tegenwoordig vooral het schenken van kennis te moeten zijn.
 
RvZ: ‘Er worden fondsen of stichtingen opgezet met volstrekt willekeurig gekozen doelen, maar de zelfoverschatting begint pas echt als rijke mensen complexe problemen wel even gaan oplossen vanuit de eerdergenoemde bedrijfsmatige opvattingen. Ik ben een aantal jaar aangesloten geweest bij NL2025. Dat is een platform waarin onder anderen bestuurders en leiders uit de culturele en wetenschappelijke wereld, kunstenaars, ceo’s en sporters zich hebben verenigd. Die zetten zich op persoonlijke titel in voor een betere toekomst van Nederland. NL2025 richt zich op drie thema’s: onderwijs, duurzame groei en vitale samenleving. Ging het een keer over onderwijs en schoolverlaters. Zegt een ceo van een AEX-bedrijf: ‘Je moet al die leerkrachten ’s een keer de managementcursus Lean Six Sigma Black Belt (een methode voor het organiseren van kwaliteits- en efficiëntieverbeteringen binnenin het vakgebied van operations management, red.) geven. Dan zul je eens zien hoe dat onderwijs opknapt.’
Maar de inspiratie die van een docent naar een leerling moet gaan, moet worden aangestoken en aangevuurd om de leerlingen te laten ontwikkelen. Dat zit niet in een managementcursus. De idee en de arrogantie dat je alleen op een bedrijfskundige manier de samenleving kunt inrichten, zolang je maar missie-visie-strategie formuleert. Dus wat klaarblijkelijk werkt voor een corporate zal dan ook wel werken voor leerlingen en schoolverlaters…
Verder geeft het platform geen enkele euro, maar alleen netwerk en ‘kennis’… Ik denk dat de kennisrichting eerder andersom zou moeten zijn. Van maatschappelijke organisaties richting het bedrijfsleven, die je daar dan voor zou moeten laten betalen.’ 
 
‘Dus nogmaals: in een samenleving heb je geen business cases, maar society cases. Iemand aan het werk helpen vanuit werkeloosheid is N=1. Maar was-ie drie maanden of drie jaar werkeloos? Statistisch is ‘1’ weer aan het werk, maar er speelt heel wat meer. Hier geldt respect voor de poëzie van de complexiteit, de machteloosheid van een mensenleven om wel of niet aan het werk te kunnen en vermogen of onvermogen om daarin te kunnen interveniëren.
De wereld zien als oplosbare business cases: dat is een hybris van de hele foute soort. En dat voel je in de filantropie, want wat zegt dan NL2025 als uiting van deze tijd: wij geven niet ons geld, wij geven onze kennis…
Ik zou als non-profit zeggen: jullie zouden ónze maatschappelijke kennis wel kunnen gebruiken en betaal ons daar dan maar voor. Het is een gospe dat het bedrijfsleven kennis biedt zonder donaties. De ngo’s hebben simpelweg eigenlijk alleen maar jullie geld nodig. En dat is wel degelijk een klassieke afspraak tussen de sterke en zwakke broeder, zoals in het mecenaat. Ik doe de zachte kanten van het leven als de kunsten en de charitas, maar dat betaalt niet. Jij doet handel. Dus ik heb jou nodig voor je geld en niet voor iets anders. En ga nou niet cool lopen doen over jouw business schoolkennis: gewoon je giften en oké, daarbij misschien ook nog een heel klein beetje van je marketing of digital kennis in buitengewoon aangepaste vorm.’ 
 
Is bedrijfsfilantropie niet gewoon de verkenning van een nieuw verdienmodel?
RvZ: ‘Bedrijfsfilantropie komt vanuit MVO-denken. Dan krijg ik een rondleiding hier door zo’n Zuidas-toren en dan zeggen ze: hier zit dan de afdeling performance management, daar verandermanagement, daar IT en HR, en, o ja, in dat kamertje zit de Corporate Citizenship Officer. Eén fte op een gigantisch bedrijf. Proef het eufemisme van MVO: alsof de rest van de onderneming maatschappelijk onverantwoord bezig zou zijn. Dit is het oude denken van Milton Friedmanthe only purpose of business is business.
‘Creating shared value’ is dan zogenaamd het nieuwe spoor, maar in het bedrijf is dat dan overgelaten aan één persoon. Kijk eens naar Heineken en andere AEX-bedrijven, het is nu een en al Corporate Citizenship en Corporate Social responsibility en bedrijfsfilantropie. ‘Purpose’ is het nieuwe buzzwoord. Terug naar de grote vraag: waartoe zijn wij op aard? Een prachtige vraag voor een dominee zou je zeggen. Maar ik moest op een dag praten over ‘purpose’ bij een AEX-bedrijf en toen werd daar door een lid Raad van Bestuur tegen mij gefluisterd: ‘Ruben, dit is toch ook wel weer een hype hè? Een trend die vast ook weer overwaait: kunnen we weer terug naar geld verdienen.’ De ironie is natuurlijk dat het juist heel diepzinnig is om terug te keren naar het ‘waartoe’. Ik ken gelukkig ook heel veel voorbeelden waar ze echt het verschil maken. En echt bijdragen vanuit hun core aan de wereld. Het gaat in deze ondernemingen samen op: geld verdienen en bijdragen aan de wereld. Earning én returning. Koopman én dominee. Gek genoeg zitten daar juist vaak vrouwen aan het hoofd of heten ze Feike Sijbesma.’ 
 
U constateert niet alleen een overmoed van de elite ten aanzien van de kant-en-klare bedrijfsmatige oplossingen, maar ook ten aanzien van de rol van overheid en kennisinstituten en van de democratie als geheel. Die lijken een vaste pispaal.
 
RvZ: ‘Dat neerbuigende over de overheid. Wie is de overheid? Jij en ik zijn de overheid. Als jij morgen senator wordt, kun je op dinsdagmiddag meedoen, meepraten en meebesluiten. Wij hebben de instituties met elkaar gemaakt. Wij zijn de democratie. Wij zijn de rechtstaat. Wij zijn de kerk. En wij zijn dus de overheid. Heb je kritiek? Maak het dan efficiënter! Kap dan met die moralistische beloningsnorm, want het is misschien ook wel terecht dat dienaren van de publieke zaak beter beloond moeten worden. Op de Rotary wordt er door zo’n equity-boy aan een rechter, een hoogleraar of een burgermeester gevraagd: en wat schuift dat nou? Zo weinig? O, nou ik ben tienmaal zoveel waard! 
Maar dat salaris is geen wedstrijd: het is een schadeloosstelling voor een ambt dat het publieke belang dient.
Het is de misplaatste neo-libertijnse superioriteit ten opzichte van die logge, ambtelijke overheid die altijd achter de feiten aanloopt. De Italiaanse econoom Mariana Mazzucato toonde al overtuigend aan dat het libertijnse dogma van de effectieve particuliere sector en de stroperige publieke sector toch vooral grote kletskoek is.’
 
En dan hebben we het nog niet gehad over de fiscaliteiten rond filantropie: rijken die de mecenas uithangen ‘met geld dat vooral door belastingontwijking is overgebleven’, hoeven niet op jullie sympathie te rekenen, schrijven jullie in Elite gezocht… 
 
Dit artikel is alleen toegankelijk voor leden van De Dikke Blauwe.


Word DDB Lid
Leden dragen bij aan billijke honoreringen voor de onafhankelijke journalistieke producties van DDB. Voor €7,- per maand hebben zij toegang tot alle online content en ontvangen ze elk kwartaal een gedrukte editie. Lid worden? Klik hier en meldt u aan.

Al lid? Klik dan hier om in te loggen.
gerelateerde items