Toon alles (2)
Edwin Venema

Interview: Zuidas-dominee Ruben van Zwieten snoeihard over onze 'geef-elite'

7 oktober 2019, 05:00
Interview: Zuidas-dominee Ruben van Zwieten snoeihard over onze 'geef-elite'
Interview: Zuidas-dominee Ruben van Zwieten snoeihard over onze 'geef-elite'
Nieuwe filantropie-elite gezocht
 
Er is iets grondig mis met de huidige economische elite van Nederland: de vijf procent meestvermogenden zijn tot grote geestelijke armoede vervallen, zo betogen de auteurs van het onlangs verschenen boek Elite gezocht: Ruben van Zwieten en Sander Schimmelpenninck. De Dikke Blauwe sprak uitgebreid met Van Zwieten - die intussen de status van BN’er heeft als ‘dominee-koopman’ van de Zuidas - over hoe de elitecrisis zich ook manifesteert in het geefgedrag van de rijkste Nederlanders: too little, too late. Tijd voor grondige herbronning dus en op naar filantropie waarin geestelijke rijkdom niet kan bestaan zonder Lazarus. 
 
Op de as van geld en geest
Het gesprek met Ruben van Zwieten vindt plaats in De Nieuwe Poort op de Amsterdamse Zuidas, waar de grote corporates met hun kapitalistische torens van Babel een slagschaduw werpen over het bezinningscentrum dat Van Zwieten er zeven jaar geleden opende. Dat bleek een voltreffer. De Nieuwe Poort is bedoeld als ontmoetingsplaats en ‘een medicijn tegen het cynisme’, zoals Van Zwieten het eerder omschreef, maar het heeft niets van een serene gebedsruimte waar het lam Gods stil ten prooi ligt aan de wolven van de Zuidas. Integendeel: De Nieuwe Poort onderscheidt zich bij binnenkomst - op de boekenkast na – ogenschijnlijk in weinig van elk ander mondain café en lijkt daarmee de perfecte uitdrukking van Van Zwietens persoonlijkheid: dominee en koopman, zielzorger en entrepreneur. Balancerend op de as van geld en geest. De Tesla waarin de predikant zich verplaatst staat symbool voor een hybride persoonlijkheid waar de Nederlandse hokjesgeest ernstig van ontregeld raakt.
 
De economische elite in crisis
Aanleiding voor het interview is het boek Elite gezocht, dat Van Zwieten schreef samen met Sander Schimmelpenninck, hoofdredacteur van zakenblad Quote. De predikant-ondernemer en de journalist bespreken aan de hand van het leven van een groep dertigers en hun families de Nederlandse economische elite, die de laatste decennia dominant is geworden. Die elite - een scheldwoord in het alleen op papier zo egalitaire Nederland - bestaat uit de vijf procent meestvermogenden in ons land en verkeert in een ernstige geestelijke crisis, betogen de auteurs. Die economische elite bestaat uit bankiers, advocaten, accountants, tandartsen, dokters en piloten. Zij werken voor of zijn eigenaar van private equity's, tech-bedrijven en consultants, zoals die van McKinsey. Ze hebben een vrij besteedbaar vermogen vanaf een half miljoen euro dat ze als ‘speelgeld’ kunnen inzetten. Maar in wat? 
 
Kroniek van een aangekondigde bijltjesdag
Geobsedeerd door hun eigen vermogen (niet te verwarren met inkomen, met dank aan Thomas Piketty, Kapitaal in de 21e eeuw, red.) en kinderen, is de materiële welvaart van de elite vrijwel volledig gaan samenvallen met geestelijke armoede. De meritocratische bovenklasse is verwijderd geraakt van het mensbeeld van de ‘homo universalis’, de breed ontwikkelde mens, maar is enkel gaan geloven in de ‘homo competitivus’. Het hele leven, de opvoeding en de maatschappij als één grote competitieDe taal van de verbeelding en het streven naar mens-zijn is ingeruild voor de kille spreadsheettaal van de bedrijfskunde. De elitecrisis is behalve een interne ook een externe, menen Van Zwieten en Schimmelpenninck: voer voor de minvermogenden en maatschappelijk gedepriveerden en afhakers, die behalve gele hesjes ook de riek en fakkel onder handbereik lijken te hebben. Het schrikbeeld van alle rijken: muitende horden die het recht in eigen hand nemen. Het lijkt de Kroniek van een Aangekondigde Bijltjesdag.
 
Ook het filantropie-roer moet om
Elite gezocht is behalve een waarschuwing tegen de gevolgen van het ‘meritocratische zelfbedrog’, ook een pleidooi voor een grondige herijking van de huidige elite, die als voorhoede van de samenleving een inspirationele renaissance moet doormaken, zo vinden Van Zwieten en Schimmelpenninck. De halsstarrige zelfontkenning van de elite moet stoppen, omdat dit juist het idee voedt dat anderen dan zij het voortouw moeten nemen en bovendien het vertrouwen in publieke ambten en wetenschap uitholt, is de redenering. Elite gezocht is een manifest voor het door Humboldt gemunte begrip Bildung (een vorm van zelfontplooiing tot meer mens zijn op klassieke leest), waarin de elite weer de taal van de verbeelding moet leren spreken en leven. Dat wil onder andere zeggen: empathie, gemeenschapszin, zorg voor de zwakkeren en een oordeelsvermogen met de hele wereld in ogenschouw genomen.
 
Een andere kijk op filantropie
Elite gezocht is echter ook een pleidooi voor een andere kijk op filantropie. Want hoewel het boek slechts een tiental pagina’s besteedt aan de liefdadigheid van de huidige Nederlandse rijken (‘Filantropie dan maar?’), laat de analyse weinig ruimte voor twijfel: ook dát roer moet stevig om. En tere zieltjes worden niet gespaard. De huidige goedertierenheid van de Nederlandse rijken wordt door Van Zwieten en Schimmelpenninck hardhandig onderuitgehaald.
De auteurs halen daarvoor onder anderen de econoom en buitengewoon hoogleraar en oud-Robeco-bestuurder Jaap van Duijn aan. Hij noemde Nederlandse miljonairs ooit gierig en egoïstisch: ‘Het terugploegen van rijkdom is een kwestie van beschaving. Waar in Amerika de rijkelui bijna vanzelfsprekend de bibliotheek in hun geboorteplaats laten opknappen of allerlei studiebeurzen weggeven is het in Nederland oorverdovend stil op het gebied van filantropie.’
 
Van Zwietens oratio
Op de vraag hoe die oorverdovende stilte doorbroken kan worden en wat er au fond mis is met de filantropie van de Nederlandse rijken, gaat de predikant in Van Zwieten er echt even voor zitten. Is ‘terugploegen van geld in de samenleving’ inderdaad een kwestie van beschaving die de elite verloren is? Er volgt een oratio die in geen enkele dienst van Van Zwieten misstaan zou hebben.
 
 
gerelateerde items