2. Samen voor de gemene zaak
Uit de VS kennen we extreme voorbeelden van schadecarrières, die ik maar even ‘van roofkapitalist en belastingontduiker tot compensatiefilantroop’ noem. Neem Jeff Bezos, die het afgelopen jaar $2 miljard beloofde voor de armen en de daklozen in Seattle en in de kandidaat-steden voor het tweede hoofdkantoor van zijn bedrijf Amazon. Die steden hadden eerst aan het bedrijf extra snelwegen en vliegvelden beloofd en andere gunstige omstandigheden in de hoop het tweede hoofdkantoor te mogen vestigen. Intussen betaalt Amazon haar magazijnmedewerkers $12 per uur, en is het bedrijf zo opgezet dat het zo weinig mogelijk belasting hoeft te betalen. Lokale bedrijfsbelangen behartigen met compensatiefilantropie en tegelijk actief lobbyen en constructies opzetten om zo weinig mogelijk aan de gemeenschap bij te dragen. Ga eerst eens normaal belasting betalen, man! 
Dit schreef ik een maand geleden ongeveer. Toen sprak Rutger Bregman in Davos de waarheid tegen de macht en daarna volgden er nog vele artikelen over de schaduwzijden van de filantropie. 
De aanklacht van Bregman en de zorgen van Rob Reich en Anand Giridharadas gaan over de economische elite van de 0,0001%. En die woont niet in Nederland. Van deze Amerikaanse toestanden zijn we in Nederland nog ver verwijderd. Wij hebben in ons land geen filantropie-elite die het overheidsbeleid beïnvloedt met het oog op het eigen bedrijfsbelang. 
Zoals ons onderzoek Geven in Nederland laat zien is filantropie in ons land dat vrijwel de hele bevolking geeft aan goede doelen: van arm tot rijk. Het is geen goed idee om een tegenstelling te creëren tussen geven en belasting betalen. In landen waarin burgers meer belasting betalen geeft een groter gedeelte van de bevolking aan goede doelen. 
Dit was de kern van het convenant uit 2011: filantropie en overheid trekken samen op. Dat hebben we niet of nauwelijks zien gebeuren in de afgelopen jaren. We hebben enorm veel goede doelen, fondsen en stichtingen in ons land. Maar geen van die organisaties is echt een wereldspeler. Soms heeft de sector last van het calimero-complex. De filantropie is een zwembad in de achtertuin, vergeleken met de oceaan van de overheid. Filantropie is als confetti op het verjaardagsfeestje, waar de zaal, de drank, de catering en de cadeaus al door anderen betaald zijn. 
Natuurlijk, de filantropie is een schijntje vergeleken met de overheid. Maar onderschat haar niet. Wie het kleine niet eert, ziet het verkeerd. Een belangrijk advies van de WRR is daarom: respecteer de autonomie van het particulier initiatief. Vrijheid is een belangrijke succesfactor voor de ondernemende filantropie. Sociale innovaties ontstaan wanneer mensen met goede ideeën nieuwe dingen uit proberen om maatschappelijke problemen op te lossen. 
Rien van Gendt heeft het eerder gezegd: dat fondsen het vermogen en de vrijheid hebben om risico te nemen voor het algemeen nut betekent niet dat ze het ook doen. Sterker nog, de fondsen mogen wel wat meer risico nemen, is zijn indruk. Mijn moeder zei altijd: “kan ik niet ligt op het kerkhof, en wil ik niet ligt er naast”. Ook als ik naar de fondsenwervende goede doelen organisaties in Nederland kijk dan heb ik niet de indruk dat het een sector is die vooroploopt met nieuwe ontwikkelingen.
 
3. Rebellie
Tenslotte nog iets over de tegenstem. We hebben allemaal de neiging om contact te zoeken met gelijkgestemden. Dat levert niet altijd de beste resultaten op. Al te gezellige eensgezindheid is dodelijk voor de creativiteit. Zonder wrijving geen glans. Het vriendelijke filantrokapitalisme van Bill Gates heeft veel bereikt op het terrein van gezondheid en economische ontwikkeling, maar gaat daarmee de wereld niet redden. Hoe mooi is het dat één kind van 16 met Asperger uit Zweden ons wakker schudt. Een paar duizend kinderen op het malieveld kan de Minister-President nog wel weglachen terwijl hij de rekening doorschuift naar dezelfde kinderen die er de komende 31 jaar voor mogen betalen. Maar stel je voor dat Urgenda er niet was geweest. Dan had het kabinet ook de iure nog steeds vrolijk verder kunnen klimaatmodderen. De overheid heeft een tegenstem nodig en doet er goed aan die niet alleen te respecteren, maar ook indirect te financieren via belastingvrijstellingen voor burgers. Zo kom ik op het laatste thema,

Fiscale stimulering

Kan de fiscaliteit anders? Ja zeker. Kijk maar naar de landen om ons heen, daar kunnen we veel van leren. Moet het anders? Nou, het prototype houten kar uit 1953 waar we nu nog steeds mee werken kan in ieder geval veel efficiënter. Een beter voorbeeld zien we in Denemarken, waar de goededoelenorganisaties hun database aan de overheid geven zodat giften automatisch voor giftenaftrek in aanmerking komen. Zoals onze werkgevers onze salarissen ook aan de belastingdienst doorgeven. Dit kan nog veel efficiënter als de overheid giften aan de voorkant zou verdubbelen in plaats van achteraf een korting te geven. PSD2 maakt het mogelijk - maar ja, u kent de nachtmerrie die “ICT en overheid” heet. Ik zou het pas invoeren als er minimaal twee jaar geen toestanden meer zijn geweest bij de belastingdienst. 
Je kunt in theorie een ANBI oprichten om je vermogen in te stallen. De organisatie ontplooit nauwelijks activiteiten maar geniet wel vrijstelling van vermogensbelasting. Zo kunnen vermogensfondsen oneigenlijk als belastingvrije spaarpot gebruikt worden. Het gaat mij niet om de familiefondsen die we intussen allemaal wel kennen. Ik denk niet dat daar zoveel mee mis is. De zorg ligt eerder bij de vermogens die we niet kunnen zien. De lijst van de belastingdienst is erg lang en bevat veel namen van organisaties waar weinig over te vinden is. Wat zit er achter deze fondsen?

Conclusie

Ik sluit af. We hebben een veelzijdig rapport, dat schreeuwt om een reactie, niet alleen van het kabinet, maar ook van politieke partijen. Hoe staan zij tegenover de filantropie? Die discussie moet nodig gevoerd worden. De werkelijkheid is namelijk dat er steeds meer raakvlakken komen op het speelveld. You are entitled to your own opinions, but not to your own facts. Wij bieden vanuit de VU ook de komende jaren in het Geven in Nederland onderzoek dat binnenkort met steun van organisaties uit de sector Filantropie én van het Ministerie van Justitie en Veiligheid weer van start gaat graag de feiten aan waarvan u mag zeggen wat u ervan vindt. U bent ook allen van harte welkom op de komende Dag van de Filantropie op 6 juni 2019, waar we het debat voortzetten over de vraag: wat is de waarde van de filantropie?
2/2
gerelateerde items