Toon alles (3)

Rien van Gendt: overheid moet onafhankelijkheid fondsen respecteren

28 oktober 2016, 10:00
Rien van Gendt hield eerste naar hem vernoemde lezing in de Grote Kerk in Den Haag
Rien van Gendt hield eerste naar hem vernoemde lezing in de Grote Kerk in Den Haag
Hoewel de rol van private fondsen de laatste jaren onder invloed van allerlei factoren aanzienlijk is veranderd, zou één aspect juist niet mogen veranderen: hun onafhankelijkheid. Die moet worden bewaakt door de fondsen zelf, maar ook gerespecteerd door de overheid. Het afschaffen van de giftenaftrek is een voorbeeld van het aantasten van die onafhankelijkheid: 'de bijl aan de wortel van de civil society'. Deze heldere boodschap gaf Rien van Gendt in de eerste naar hem vernoemde lezing gisteren in de Grote Kerk Den Haag.
 
De 'Rien van Gendt-lezing' is een initiatief van het Haagse Fonds1818, waar Van Gendt negen jaar bestuurslid was en is bedoeld als eerbetoon aan de man die niet alleen in de Nederlandse, maar ook internationale filantropie een indrukwekkende reputatie heeft opgebouwd en daarvoor intussen ook al rijkelijk gelauwerd is. Het voorrecht voor de aftrap van een nieuwe traditie - de Rien van Gendt-lezing zal tweejaarlijks worden gehouden - werd uiteraard gegund aan 'mr. Philanthropy' zelf. Fonds1818 formuleerde de doelstelling van de lezingenreeks als volgt: 'Tijdens de Rien van Gendt-lezing wordt van de spreker verwacht dat hij of zij een verrassende blik laat schijnen over de filantropische wereld of een deel daarvan. Het curatorium, bestaande uit de voorzitter van Fonds 1818, de voorzitter van koepel FIN, de CEO van EFC en Rien van Gendt, bepaalt wie wordt uitgenodigd als sprekers in de toekomst.'
 
Schuivende panelen
In de Grote Kerk in Den Haag hield Van Gendt een betoog onder de titel 'Fondsen en samenleving: schuivende panelen.' Daarin nam hij zijn gehoor mee in de ontwikkelingen die private fondsen belangrijker hebben gemaakt voor de samenleving, maar ook ontwikkelingen die die rol juist beperken. Een betoog dat geen schokkende nieuwe inzichten bood - veel is bekend uit andere stukken en optredens van Van Gendt - maar dat zijn waarde juist ontleent aan het heldere verband waarin Van Gendt ze presenteerde. Inclusief een aardig intermezzo: anders dan vroeger worden veel fondsen opgericht tijdens het leven van de oprichter. Ongeveer de helft van de huidige fondsen! De oprichter is dus nadrukkelijker in beeld: 'Ze willen meer doen dan alleen geld inbrengen, ze willen de eigen expertise inbrengen, het eigen netwerk, en ze willen geëngageerd bezig zijn. Er is zelfs een woord voor: ‘venture philanthropy’.
 
Te simplistisch
Maar de optimistische ondernemersgeest die veel van die nieuwkomers in de filantropie meebrengen is Van Gendt te simplistisch. Van Gendt: ' Ze hebben het geld verdiend op een dynamische manier en ook nu, in deze voor hen nieuwe wereld van de filantropie, denken ze in termen van exits, met alle gevaren daaraan verbonden. Het verhaal gaat over venture capitalists dat ze achteruitlopend een kamer binnengaan. De reden daarvan, zo gaat het door mij verzonnen verhaal, dat venture capitalists altijd de exit willen zien voordat ze echt naar binnen gaan. Welnu, in de wereld van de filantropie kan dat niet. Het gaat bij het realiseren van maatschappelijke veranderingen vaak om organische groei in plaats van om ‘we fix it’.
 
Consensuscultuur
Ook signaleert Van Gendt een gebrek aan 'culturele sensitiviteit': de Nederlandse manier van fondsen besturen, ingebed in onze egalitaire consensuscultuur, kun je niet zomaar oppakken en ergens neerzetten. In Belgie snappen ze daar nauwelijks wat van, aldus Van Gendt, die de lachers op zijn hand had: 'Soms zeggen mensen zelfs dat consensus is voor Nederlanders wat seks is voor mensen uit andere landen.'
 
Van 'grantmaking' naar 'gamechanging'
Veel factoren die maken dat fondsen tegenwoordig - letterlijk - meer in beeld komen en transformatie markeren van 'grantmaking' naar 'gamechanging' zijn intussen bekend. De terugtrekkende overheid laat gaten vallen waarin fondsen niet zomaar kunnen of willen springen, maar dat levert ook dilemma's op. Stoer roepen dat je niet meedoet aan de substitutiereflex, kan betekenen dat je als fonds je eigen missie ook ziet verschrompelen.

Overheid 'vleugellam'
De rol van de overheid wordt ook beperkt door de politieke fragmentatie. Volgens Van Gendt maakt zij de overheid zelf 'vleugellam': We kunnen constateren dat het vertrouwen in de representatieve democratie afneemt en dat het belang van de ‘doe-democratie’ op het lokale niveau toeneemt. Civil society en de fondsen incluis pakken die kans om zich te positioneren en dat wordt door de overheid zelfs gefaciliteerd (bijvoorbeeld The Charter in relatie tot implementatie Sustainable Development Goals).
 
Van doneren naar investeren
En last, but not least, is er de onmiskenbare ontwikkeling van doneren naar investeren: 'Fondsen zijn in toenemende mate bereid niet alleen te denken in termen van donaties, maar ook via leningen, participaties in maatschappelijk kapitaal en garanties ontwikkelingen mogelijk te maken en een partner te zijn in maatschappelijke investeringen.
 
gerelateerde items